“সংঘাতৰ ৰেখা: ভাৰত–বাংলাদেশ সংঘৰ্ষৰ কালৰেখা”

ভাৰত আৰু বাংলাদেশৰ সংঘর্ষৰ কাহিনী মূলত ১৯৭১ চনত বাংলাদেশ স্বাধীন হোৱাৰ পাছত আৰম্ভ হয়। দুয়ো দেশৰ মাজত গভীৰ সাংস্কৃতিক, ভাষাগত আৰু ঐতিহাসিক সম্পৰ্ক আছে, আৰু তেওঁলোকে ৪,০০০ কিলোমিটাৰতকৈও ডাঙৰ এটা সীমান্ত ভাগ-বতৰা কৰে। কিন্তু এই ঘনিষ্ঠতা সত্ত্বেও সীমান্ত অঞ্চল বহু সময়ত উত্তেজনাৰ ক্ষেত্ৰ হৈ পৰিছে। ইয়াত ডাঙৰ যুদ্ধ দেখা নাযায়; বৰঞ্চ, স্থানীয় বিবাদ, সীমান্তৰ স্পষ্টতা নোহোৱা, আৰু সীমান্ত-পাৰ চোৰাংকাৰবৰই অধিকাংশ সংঘাতৰ জন্ম দিয়ে।

১৯৭১ যুদ্ধৰ পিছত ভাৰত আৰু বাংলাদেশে নিজৰ নিজৰ সীমান্ত ৰেখা স্পষ্ট কৰাৰ দায়িত্ব ল’লে। তেওঁলোকে ১৯৪৭ ৰ ৰেডক্লিফ লাইনেৰ ওপৰত নির্ভৰ কৰিছিল, কিন্তু মাটিৰ বাস্তৱতা সেয়া অতি সহজ নাছিল। সীমান্তে ঘাঁটি ভাঙি গাঁও, কৃষিক্ষেত্ৰ, আৰু বহু ঠাইত সামান্য ৰাস্তাঘাটো ভাগি পেলাইছিল। প্ৰথমতে সীমান্তত বেৰা নাছিল, যাৰ বাবে অস্পষ্ট ভূমি, মালিকানাৰ সমস্যা, গোহালিৰ ঘাঁটিবোৰ কোন দেশত পৰে সেই সন্দেহ আদি উদ্ভৱ হ’ল। এই ধোঁৱাশাই আজিও সংঘর্ষৰ বীজ হৈ আছে।

বেশিভাগ সময়তে এই সংঘাতত ভাৰতৰ ব’ৰ্ডাৰ চিকিউৰিটি ফোৰ্চ (BSF) আৰু বাংলাদেশের ব’ৰ্ডাৰ গাৰ্ড (BGB)—আগতে বাংলাদেশ ৰাইফলছ—যুঁজিবলৈ বাধ্য হয়। অবৈধ প্ৰৱেশ, গোহালি চোৰাংকাৰবৰ, অস্ত্ৰ পৰিবহন, আৰু বিভিন্ন সীমান্ত-পাৰ অপৰাধই তেওঁলোকক প্ৰায়ে মুখামুখি কৰি তোলে। অসমৰ, মেঘালয়ৰ, ত্ৰিপুৰাৰ আৰু পশ্চিমবংগত থকা সীমান্ত অঞ্চলসমূহ বিশেষকৈ সংবেদনশীল, কাৰণ এই অঞ্চলৰ বহু লোক দৈনন্দিন জীৱন চলাই থকাত সীমান্তৰ ওপৰত থকা অনানুষ্ঠানিক বাণিজ্যৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল। বহু বছৰ ধৰি ভাৰতৰপৰা বাংলাদেশলৈ গোহালি চোৰাংকাৰবৰ সংঘাতৰ অন্যতম ধেমালি হৈ আছে। BSF এইবোৰ ৰোধ কৰিবলৈ গৈ বহু সময়ত সংঘাত ভয়ংকৰ হ’ব লৈ যায় আৰু নিরীহ লোকো বলি হয়।

২০০১ চনত হোৱা সংঘর্ষবোৰ বিশেষ ভয়ংকৰ আছিল, য’ত অসম–বাংলাদেশ সীমান্তত হোৱা একাধিক সংঘাতত দুই পক্ষৰেই লোক নিহত হৈছিল। ইয়াক সাধারণ সীমান্ত টহলৰ ঘটনা বুলি কোৱা নাযায়; পৰিস্থিতি ইমান বেয়া হ’ল যে দুয়ো দেশৰ কূটনীতিবিদে হস্তক্ষেপ কৰি উত্তেজনা কমাব লাগিল। এতিয়াও সৰু-সৰু ঘটনা ঘটেই থাকে, বিশেষকৈ যেতিয়া কৃষক, জেলিয়া বা গাঁওবাসীয়ে ভুলকৈ আন দেশৰ ভূমিত সোমাই পৰে—বিশেষকৈ য’ত সীমান্তত বেৰা নাই।

২০১৫ চনৰ লেণ্ড বাউণ্ডাৰী এগ্ৰিমেণ্ট (LBA) এটা ডাঙৰ সফলতা আছিল। এই চুক্তিয়ে দুয়ো দেশৰ মাজত থকা এনক্লেভ–সমস্যাৰ সমাধান কৰিলে—অর্থাৎ এটা দেশৰ ভূমি আন দেশৰ ভিতৰত টুকুৰা টুকুৰা ৰূপে পৰি থকা অদ্ভুত অঞ্চলবোৰ। ৫০,০০০ ৰো অধিক লোক শেষত স্পষ্ট নাগৰিকত্ব আৰু প্রশাসনিক সুবিধা লাভ কৰিলে। এই ব্যৱস্থাই বহু পুরণি উত্তেজনা কমাই আনিলে।

তথাপিও সংঘাত সম্পূৰ্ণভাবে শেষ হোৱা নাই। অধিকাংশেই সৰু-সুৰি ঘটনা—চোৰাংকাৰবৰ, টহলৰ সময়ত ভুল বোঝাবুজি, অথবা নদী-জলাভূমি লৈ হোৱা বিবাদ, যিবোৰ মনছুনত পানীৰ সলনি সৈতে সীমান্তও সলনি কৰি দিয়ে। দুয়ো দেশেই শান্তিৰ হিতত নিয়মিত ফ্লেগ–মিটিং, যৌথ বৈঠক, আৰু সমন্বিত টহল ব্যৱস্থা চলাইছে।

অবশেষত, ইণ্ডো–বাংলাদেশ সংঘাত হৈছে ইতিহাস, সলনি হোৱা ভূ-ৰেখা, আৰু সীমান্তত বসবাস কৰা সাধাৰণ লোকৰ দৈনন্দিন জীৱনৰ এটা জটিল মিশ্ৰণ। দুয়ো দেশৰ সম্পৰ্ক সাধাৰণতে ভাল, কিন্তু স্থানীয় উত্তেজনাবোৰ যেতিয়া-তেতিয়া উঠি পৰে, সীমান্ত ব্যৱস্থাপনা উন্নত কৰা, লোকসাধাৰণক অধিক সজাগ কৰা, আৰু কূটনৈতিক সংলাপ অব্যাহত ৰখা অত্যাৱশ্যক। দুয়ো দেশ প্রতিশ্ৰুতিবদ্ধ থাকিলে এই সীমান্ত সংঘাতৰ ক্ষেত্ৰৰ পৰিবর্তে শান্তি, বাণিজ্য আৰু সংযোগৰ সেতু হৈ উঠিব পাৰে।